ผลการประชุมกลุ่มย่อยและบทวิเคราะห์

ในสมัยก่อน เมื่อถึงฤดูน้ำหลากปลาจะว่ายทวนน้ำขึ้นมาเป็นฝูง ชาวบ้านเรียกว่าเป็น "นาทีทอง" ในการจับปลา

ชนิดปลาที่พบ: ปลาสร้อย ปลาตะเพียน ปลาเข็ม ปลาตะโก ปลาซ่า ปลาซิว ปลาเสือ (เสือพ่นน้ำ/เสือทอง) ปลากา ปลาหมู (สีฟ้าลายทาง) และปลากาย

เครื่องมือและภูมิปัญญาการหาปลา:

• ยกยอ — ใช้ยอ 4 มุม ผูกติดกับไม้ไผ่ ต้องใช้ความชำนาญในการยกเพื่อไม่ให้ยอกระดก
• งาแซง — ใช้ไม้ที่เป็นง่ามยาวๆ ไล่ปลาตามชายตลิ่งในตอนกลางคืน
• พายช้อน — เครื่องมือที่มีลักษณะคล้ายช้อน
• การลากเชือก/ลากโซ่ — ใช้ผ้าทำร่วมกับเชือกแล้วลากไล่ปลาให้ติด
• เบ็ดราว — เชือกยาวที่มีเบ็ดห้อยลงมาเป็นสาย วางทิ้งไว้ข้ามคืนโดยใช้ไส้เดือนเป็นเหยื่อ
• การช้อนปลาเข็ม — ตอนกลางคืนใช้แสงไฟส่อง ปลาเข็มจะว่ายเข้าหาแสงแล้วใช้ที่ช้อนตักขึ้นมา

นอกจากปลาแล้วยังมีหอยหลายชนิด เช่น หอยกาก หอยทราย และหอยขวาน ซึ่งอาศัยอยู่ในแม่น้ำที่มีน้ำสะอาดและมีหาดทราย

• การทำปลาร้าปลาสร้อย — ใช้เด็กๆ เหยียบย่ำในกระถางเพื่อขอดเกล็ดจำนวนมากในคราวเดียว เรียกว่าการ "เก็งปลา" จากนั้นหมักในโอ่งหรือไห
• น้ำมันปลา — นำไส้ปลาที่ดึงออกมาไปเคี่ยวทำน้ำมันปลา ไม่สูญเปล่า
• "ปลาเห็ด" — ชื่อเรียกโบราณของทอดมัน ใช้ปลาหลายชนิดผสมกัน (ปลาล้วนๆ) สับรวมกันทอด ใส่พริกแกงมะกรูด ร้อยเป็นพวงขาย เป็นอาหารขึ้นชื่อมากจนมีคำกล่าวว่า "หากมาอ่างทองต้องได้กินปลาเห็ด"
• เมนูอื่นๆ — แกงสับนก, ปลาตะเพียนต้มเค็ม (ขึ้นชื่อที่บ้านรอ), ปลาสร้อยเสียบไม้ย่าง, ปลาเข็มคุกเกลือตากแห้ง

เรือเป็นสิ่งจำเป็นมากในสมัยก่อน โดยเฉพาะช่วงน้ำท่วม 3-4 เดือน

• เรืออีโปง (เรือโป่ง) — ทำจากต้นตาลที่ขุดเอาไส้ออก ใช้พายหรือถ่อในท้องนา ในช่วงน้ำหลากชาวบ้านจะพายออกไปเก็บสายบัวธรรมชาติหรือทำพิธีรับขวัญข้าว
• เรืออีป๊า, เรือเข็ม, เรือบด, เรือพายม้า, เรือหมู — แต่ละชนิดมีรูปทรงและขนาดต่างกัน

เด็กๆ ในสมัยนั้นสนุกมากกับการว่ายน้ำออกไปเกาะ "เรือโยง" (เรือขนข้าวหรือทราย) หรือแพซุงที่ไหลมาตามน้ำ บางครั้งขึ้นไปเล่นกองทรายบนเรือลำใหญ่ ถือเป็นไฮไลท์ของเด็กๆ ในยุคนั้น

• ต้นกลุ่มและต้นทองหลาง — ปลูกเพื่อป้องกันตลิ่งพัง ยึดคันดิน ดอกและยอดต้นกลุ่มดองกินกับน้ำพริกช่วยเจริญอาหาร ใบทองหลางกินกับส้มตำหรือปลาแน
• ต้นโสน — เป็นสัญลักษณ์พืชริมน้ำของพื้นที่
• ต้นชุมแสง — ไม้ศักดิ์สิทธิ์ประจำชุมชน เคยมีขนาดใหญ่ถึงต้องใช้คน 20 คนโอบ เป็นที่ตั้งของ "ศาลปู่ชุมแสง" ชาวบ้านเล่นโยนลูกช่วงและมอญซ่อนผ้าใต้ต้นในเทศกาลสงกรานต์

• หลังสร้างเขื่อนเจ้าพระยา ธรรมชาติของน้ำและปลาเปลี่ยนไป ไม่ค่อยเห็นปลาว่ายทวนน้ำ
• การสัมปทานดูดทรายทำให้ตลิ่งทรุดและหาดทรายที่เคยมีหายไป
• การสร้างเขื่อนคอนกรีตริมน้ำทำให้ทัศนียภาพเปลี่ยนและชาวบ้านเข้าถึงแม่น้ำได้ยากขึ้น
• ปัจจุบันมีการตั้งกลุ่มชุมชน 8 ชุมชน มีการแจ้งข่าวสารผ่าน Line กลุ่มและเสียงตามสาย

ชื่อ "ป่าโมก" มีที่มาจากในอดีตพื้นที่แห่งนี้มีต้นโมกขึ้นอยู่เป็นจำนวนมาก จนนำไปสู่การตั้งชื่อวัดป่าโมก ตลาดป่าโมก และอำเภอป่าโมก

ในอดีตการสัญจรหลักของชาวป่าโมกคือทางน้ำ โดยมี "เรือจ้าง" (เรือป้ัน) ทำหน้าที่รับส่งคนข้ามฟากระหว่างฝั่งตลาดและฝั่งวัด และมีค่านิยมว่า "บ้านไหนมีจักรยาน บ้านนั้นรวย" เนื่องจากรถยนต์และจักรยานยนต์ยังไม่มีบทบาทมากนัก

อีติ๊ก เป็นภูมิปัญญาสำคัญของชาวป่าโมก ใช้ในกระบวนการต่อเรืออีโปงหรือเรือขุด มีลักษณะคล้ายจอบแต่มีเอกลักษณ์เฉพาะ

• มีส่วนที่เรียกว่า "หอน" หรือ "หัวหงอน" อยู่ทางด้านบน ลักษณะคล้ายขวานขนาดเล็ก
• ใช้สำหรับ ขุดเนื้อไม้ หลังจากผ่าซีกไม้ต้นใหญ่ (เช่น ต้นคาง หรือต้นยาง) ควบคู่กับการใช้ไฟลนเพื่อให้ไม้บาง
• ช่างต่อเรือที่มีความอดทนจะใช้อีติ๊กค่อยๆ ขุดเนื้อไม้ตามภูมิปัญญาดั้งเดิม

ประเภทเรืออื่นๆ: เรืออีโปง, เรือพายม้า, เรือหมู, เรือบด และเรือปาบ

โคก (พื้นที่ถมสูง) — โถมดินหรือถมที่ให้สูงขึ้น วัตถุประสงค์ 2 ด้าน:

• ด้านกสิกรรม: ปลูกผักสวนครัว เช่น กะเพรา โหระพา แฟง กระชาย ยามน้ำท่วม
• ด้านปศุสัตว์: โคกสำคัญยิ่งสำหรับบ้านที่เลี้ยงควาย ต้องมีที่ดินสูงพอให้สัตว์ขึ้นไปอาศัยได้

ร้าน (โครงสร้างยกสูงสำหรับเก็บของ) — สร้างพื้นที่ยกสูงเพื่อเก็บฟืนไม่ให้เปียกน้ำ ชาวบ้านจะเตรียมตัดฟืนไว้ให้แห้งก่อนหน้าน้ำท่วมและนำขึ้นไปจัดเก็บไว้บนร้าน

การเตรียมยาเรือ — ซ่อมแซมเรือและเตรียมถนอมอาหารไว้ล่วงหน้า

การสังเกตพฤติกรรมสัตว์:

• มดและแมลง — เมื่อน้ำกำลังจะมา มดจะคาบไข่หนีขึ้นที่สูง เป็นสัญญาณว่าน้ำท่วมจะเกิดขึ้นในไม่ช้า
• ไส้เดือน — ไส้เดือนจะเลื้อยขึ้นมาจากใต้ดินเนื่องจากความชื้นในดินที่เพิ่มสูงขึ้น
• ปูนิ่ม (ปูลอกคราบ) — เมื่อพบปูที่ลอกคราบเป็นจำนวนมาก เป็นสัญญาณเตือนว่าน้ำเหนือเริ่มหลากมาแล้ว

การสังเกตพฤติกรรมพืช:

• ต้นงวงช้าง — หากปีใดช่อดอกของต้นงวงช้างออกมายาวเป็นพิเศษ ทำนายได้ว่าปีนั้นน้ำจะท่วมมาก

การนับวงจรตามปฏิทินจันทรคติ: น้ำจะเริ่มมาในช่วง เดือน 11 ถึงเดือน 12 ชาวบ้านจะเริ่มเก็บของและยกของขึ้นที่สูงก่อนถึง "วันสารท"

• รัน — อุปกรณ์ดักปลาไหลทำจากไม้ไผ่ เจาะรูให้ปลาหายใจ ปัจจุบันปรับเป็นท่อ PVC
• ลอบและอีจู้ — ดักปลาและกุ้ง มีทั้งลอบนอนและลอบยืน ใช้หวายและไม้ไผ่เหลา ถักด้วยเชือกเถาย่านาง
• บ่อโจร — เทคนิคดักปลาในช่วงน้ำลด ขุดหลุมหรือฝังไหไว้เพื่อให้ปลา "กระโจน" ลงไปเอง
• สอ (สระโอ) — อุปกรณ์เหล็กตีแบนรูปตัว "โอ" ใช้ขีดตามโคลนเพื่อหาปลาหลด

ในอดีตแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณนี้มีน้ำใสสะอาดและมี หาดทรายกวางขวาง ซึ่งปัจจุบันไม่มีให้เห็นแล้ว ชาวบ้านใช้หาดทรายหาหอยทราย หอยขวาน และหอยกาบ

ความหลากหลายของพันธุ์ปลา: ปลากะโห้ (น้ำหนัก 80-100 กก. ชุกชุมบริเวณหน้าวัดมะขาม), ปลาเนื้ออ่อน, ปลาม้า, ปลาดุก, ปลาหมู (ไวต่อคุณภาพน้ำ ปัจจุบันหาได้ยากมาก), กุ้งแม่น้ำ (เคยตกได้ครั้งละ 5-10 กก.)

• กระดานผีหลอก — ใช้แผ่นไม้ทาสีขาวติดข้างเรือ พายร่องไปในน้ำยามค่ำคืน ปลาจะตกใจแสงสะท้อนแล้วกระโดดขึ้นเรือเอง
• ไอ้โง่ — ตาข่ายดักปลายาว
• "งา" — อุปกรณ์ในลอบดักปลา ภูมิปัญญาที่ซับซ้อน
• การตกกุ้ง — ต้องมีความชำนาญเฉพาะตัว

นวัตกรรมจากวัชพืช: ไมยราบยักษ์ถูกเปลี่ยนเป็นทรัพยากรโดยการเผาถ่านด้วยถัง 200 ลิตร หรือเตาดินอุโมงค์ เนื่องจากเนื้อไม้ให้ความร้อนสูงและแข็งแรง

• ต้นกำเนิดชุมชนมุสลิม — ชาวมุสลิมในไชโยสืบเชื้อสายมาจากปัตตานี นำโดยผู้นำชื่อ "โต๊ะกีวัย" ที่อพยพมาตั้งรกรากเนื่องจากพื้นที่อุดมสมบูรณ์ ปัจจุบันพุทธและมุสลิมอยู่ร่วมกันอย่างสันติ
• ตำนานจระเข้ร้อง — ที่มาของชื่อ "วัดจระเข้ร้อง" เล่าเรื่องจระเข้คาบเณรไป แล้วแม่บนบานขอให้ลูกกลับมาบวชจนสำเร็จ จระเข้จึงมาร้องไห้อยู่หน้าวัด
• "ตะพัก" — ร่องลึกใต้น้ำที่เป็นวังน้ำวนบริเวณหน้าวัด มักเกิดอุบัติเหตุทางน้ำบ่อยในอดีต
• โบราณวัตถุ — เมื่อมีการดูดทรายมักพบพระพุทธรูปและเครื่องเงิน เนื่องจากเคยเป็นที่ตั้งของวัดเก่าโบราณ

• "เนื้อน้ำปลา" — เมนูขึ้นชื่อของไชโย ปัจจุบันหาทานยาก
• แกงขาว — มัสมั่นสีขาวที่ไม่ใส่ผงกะหรี่ เป็นเอกลักษณ์ท้องถิ่น
• ปลาสร้อยทอดมัน — เมนูท้องถิ่น
• ขนมโบราณ — ขนมมะขามเทศและข้าวเกรียบอ่อน
• ชาวบ้านทำปลาร้าและน้ำปลาใช้เองจากปลาสร้อยที่หาได้ในพื้นที่

พืชริมน้ำ: ต้นกุ้ม (ดองยอดและดอก), ต้นเลไล (ดอกผัดกะทิ), มะกอกน้ำ ปัจจุบันลดลงเนื่องจากตลิ่งกลายเป็นเขื่อนปูน